Hòa âm phối khí là gì? Lộ trình học từ đầu

Gõ cụm từ hòa âm phối khí lên Google, phần lớn kết quả cho một định nghĩa gọn trong một câu rồi dừng lại. Vấn đề là định nghĩa gọn đó thường đúng nhưng không đủ để hiểu người làm hòa âm thực sự làm gì, và vì sao công việc này khác hẳn với sáng tác hay sản xuất, dù ba việc hay bị gộp chung.

Hòa âm phối khí là gì

Hòa âm phối khí là công việc quyết định một giai điệu sẽ được nâng đỡ bằng những hợp âm gì, và những hợp âm đó sẽ được chơi bằng nhạc cụ nào, theo cách nào, ở từng thời điểm của bài hát. Hòa âm (harmony) là phần chọn hợp âm và cách nối hợp âm. Phối khí (orchestration, hay arrangement theo nghĩa hẹp) là phần quyết định nhạc cụ nào chơi, chơi ở đâu, và chơi như thế nào để tạo hình bài hát từ đầu đến cuối.

Hai việc này thường đi cùng nhau nên gộp lại thành một cụm, nhưng tách rõ sẽ dễ học hơn. Một người có thể giỏi chọn hợp âm hay mà không biết phối cho dàn nhạc, và ngược lại, một người phối khí giỏi vẫn có thể dùng một vòng hợp âm rất đơn giản.

Phân biệt với sáng tác, sản xuất, mix và mastering

• Sáng tác (songwriting): tạo ra giai điệu, lời, và ý tưởng gốc của bài hát. Một bài hát có thể tồn tại chỉ với giọng hát và một cây guitar, chưa cần hòa âm phối khí đầy đủ.
• Hòa âm phối khí (arranging): quyết định hợp âm và nhạc cụ nào nâng đỡ giai điệu đó, biến một ý tưởng đơn sơ thành một bản nhạc có cấu trúc đầy đủ.
• Sản xuất (production): quyết định tổng thể về âm thanh, công nghệ và định hướng nghệ thuật của bản thu, bao gồm cả việc chọn ai hòa âm, chọn nhạc cụ nào thu thật hay dùng nhạc cụ ảo.
• Mix: cân bằng âm lượng, không gian và tần số giữa các track đã thu, để mọi thứ nghe rõ ràng và có chiều sâu.
• Mastering: xử lý bản mix đã hoàn chỉnh thành file cuối cùng, đồng nhất về độ lớn và chất âm để phát trên mọi nền tảng.

Trong thực tế, một người có thể làm cả năm vai trò cho một bài hát, đặc biệt với người sản xuất nhạc độc lập. Nhưng gọi đúng tên từng việc giúp bạn biết mình đang thiếu kỹ năng nào khi một bản nhạc chưa ra được như ý, thay vì đổ hết cho một khâu chung chung gọi là làm nhạc.

Công việc thật của người hòa âm phối khí

Nhận một giai điệu, hoặc đôi khi chỉ một hợp âm gốc và một cảm xúc muốn truyền tải, người hòa âm phải trả lời một loạt câu hỏi trước khi viết ra bất kỳ nốt nhạc nào.

• Bài hát có cấu trúc gì: bao nhiêu đoạn verse, chorus, bridge, và mỗi đoạn cần cảm giác khác nhau ra sao.
• Hợp âm nào nâng đỡ giai điệu tốt nhất ở từng câu, và khi nào nên đi ngoài vòng hợp âm quen thuộc để tạo bất ngờ.
• Nhạc cụ nào chơi ở đoạn nào: nhạc cụ nền giữ hòa âm, nhạc cụ nào đối đáp với giọng hát, nhạc cụ nào chỉ xuất hiện ở cao trào.
• Độ dày của bản phối thay đổi ra sao qua từng đoạn, vì một bài hát dày đều từ đầu đến cuối sẽ không có cao trào thật sự.
• Bè và đối âm: có cần thêm giọng bè hoặc một giai điệu phụ chạy song song với giai điệu chính không.

Lộ trình học theo giai đoạn

Hòa âm phối khí không học được trong một khóa ngắn, nhưng có thể chia thành từng giai đoạn rõ ràng để không bị choáng ngợp.

• Giai đoạn 1, nền tảng: học quãng (interval), hợp âm ba và hợp âm bảy, vòng hòa âm cơ bản như I-V-vi-IV, và cách đọc hợp âm trên khuông nhạc hoặc ký hiệu hợp âm.
• Tập nghe ra hợp âm bằng tai trên những bài hát quen thuộc, đây là kỹ năng quan trọng hơn việc thuộc lý thuyết.
• Chơi được ít nhất một nhạc cụ hòa âm, piano hoặc guitar, đủ để tự thử nghiệm ý tưởng thay vì chỉ nghĩ trong đầu.

• Giai đoạn 2, dẫn dắt giọng: học voice leading, cách nối các nốt trong hợp âm để chuyển động mượt thay vì nhảy quãng lộn xộn.
• Học hòa âm bốn bè cơ bản, cách phân bổ các nốt của một hợp âm cho nhiều giọng hoặc nhạc cụ mà không chồng chéo.
• Nghe và chép lại (transcribe) cách những bản phối bạn thích xử lý hòa âm, đây là cách học nhanh nhất ở giai đoạn này.

• Giai đoạn 3, phối khí thực hành: học đặc tính từng nhóm nhạc cụ (dây, kèn đồng, gỗ, bộ gõ) và âm vực chơi được của mỗi loại.
• Thực hành phối cùng một giai điệu cho nhiều tổ hợp nhạc cụ khác nhau, để thấy rõ cùng một hòa âm nghe khác nhau thế nào qua từng màu âm.
• Ứng dụng vào DAW: dùng thư viện nhạc cụ ảo để nghe thử bản phối trước khi quyết định thu thật, và học cách viết MIDI sao cho gần với cách nhạc cụ thật được chơi.

Những hiểu lầm phổ biến

• Hiểu lầm rằng hòa âm phối khí chỉ dành cho nhạc cổ điển hoặc dàn nhạc lớn. Một bài pop chỉ có synth và trống vẫn cần người quyết định hợp âm và cách các nhạc cụ điện tử chia vai trò với nhau.
• Hiểu lầm rằng biết nhiều hợp âm phức tạp là giỏi hòa âm. Nhiều bản phối hay nhất dùng rất ít hợp âm, cái khó nằm ở cách sắp xếp nhạc cụ quanh chúng.
• Hiểu lầm rằng phần mềm hay thư viện nhạc cụ tốt sẽ tự động cho ra bản phối hay. Công cụ chỉ thực thi quyết định, quyết định vẫn phải đến từ người hòa âm.
• Hiểu lầm rằng phải học hết lý thuyết mới bắt đầu phối được bài đầu tiên. Cách học hiệu quả hơn là phối một bài đơn giản sớm, rồi quay lại học lý thuyết đúng chỗ mình đang thiếu.

Người làm mười năm vẫn gặp đúng số câu hỏi như người mới, chỉ là mất mười phút thay vì hai ngày để chọn xong một cách. Họ cũng vẫn nghe bản phối của người khác để xem cùng một chỗ khó thì người ta gỡ kiểu gì.